آکرومگالی بیماری ای است که معمولاً در اثر ترشح بیش از حد هورمون رشد از یک تومور خوش خیم در غده هیپوفیز ایجاد میشود. این بیماری به آرامی پیشرفت میکند و ممکن است سال ها طول بکشد تا علائمی مانند بزرگ شدن دست ها و پاها، تغییرات چهره، تعریق بیش از حد، سردرد و درد مفاصل توجه بیمار را جلب کند. افزایش طولانی مدت هورمون رشد علاوه بر تغییرات ظاهری، میتواند عملکرد قلب، وضعیت قند خون و سایر بخشهای بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، تشخیص بهموقع و انتخاب روش درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
جراحی آکرومگالی در بسیاری از بیماران، به ویژه افرادی که تومور هیپوفیز آنها قابل برداشت است، نخستین گزینه درمان محسوب میشود. این جراحی معمولاً با استفاده از آندوسکوپ و از طریق مسیر طبیعی بینی انجام میشود و هدف آن برداشتن تومور، کاهش ترشح غیرطبیعی هورمون رشد و پیشگیری از پیشرفت عوارض بیماری است. با این حال، نتیجه جراحی به عواملی مانند اندازه تومور، میزان گسترش آن به ساختارهای اطراف و تجربه تیم جراحی بستگی دارد. آشنایی با مراحل جراحی، احتمال موفقیت، عوارض احتمالی و تغییراتی که پس از درمان در بدن ایجاد میشود، به بیماران کمک میکند با آگاهی بیشتری برای درمان خود تصمیم بگیرند.
بررسی و درمان تخصصی آکرومگالی در کلینیک هیپوفیز طبیب
درمان موفق آکرومگالی تنها به برداشتن تومور هیپوفیز محدود نمیشود؛ ارزیابی دقیق هورمون ها، انتخاب روش مناسب جراحی و پیگیری وضعیت بیمار پس از درمان نیز اهمیت زیادی دارد. در کلینیک تخصصی هیپوفیز و قاعده جمجمه طبیب، بیماران مبتلا به آکرومگالی با همکاری تیمی از متخصصان جراحی مغز و اعصاب، غدد و سایر تخصص های مرتبط بررسی میشوند. حضور دکتر علیرضا طبیب خویی، جراح مغز و اعصاب با تمرکز بر جراحی های هیپوفیز و قاعده جمجمه، امکان بررسی تخصصی شرایط تومور و انتخاب مسیر درمان متناسب با وضعیت هر بیمار را فراهم میکند. هدف این مجموعه، ارائه مراقبت یکپارچه از مرحله تشخیص تا جراحی و پیگیری های بلندمدت است تا بیماران در تمام مراحل درمان از ارزیابی و مراقبت تخصصی برخوردار باشند.
آکرومگالی چیست و چرا به جراحی نیاز پیدا میکند ؟
آکرومگالی یک اختلال هورمونی است که در بیشتر موارد به دلیل وجود تومور خوش خیم در غده هیپوفیز ایجاد میشود. این تومور با ترشح بیش از اندازه هورمون رشد (GH)، باعث افزایش تولید هورمون IGF-1 در بدن میشود. ادامه این وضعیت بهمرور زمان میتواند موجب رشد غیرطبیعی بافتهای نرم و استخوانها، بزرگ شدن دستها و پاها، برجسته شدن فک و تغییر تدریجی اجزای صورت شود. از آنجا که این تغییرات معمولاً طی چندین سال اتفاق میافتند، بسیاری از بیماران در مراحل اولیه متوجه بیماری خود نمیشوند.
اهمیت درمان آکرومگالی تنها به کنترل تغییرات ظاهری محدود نمیشود. افزایش مداوم هورمون رشد میتواند با عوارضی مانند فشار خون بالا، دیابت، آپنه خواب، مشکلات قلبی و اختلالات مفصلی همراه باشد. همچنین اگر تومور هیپوفیز بزرگ شود، ممکن است با فشار بر ساختارهای مجاور، به ویژه اعصاب بینایی، باعث اختلال دید یا سردرد شود. بنابراین هدف از درمان، علاوه بر کنترل سطح هورمونها، جلوگیری از پیشرفت عوارض و حفظ عملکرد طبیعی غده هیپوفیز است.
جراحی آکرومگالی در بسیاری از بیماران بهترین گزینه برای کنترل مستقیم منبع ترشح اضافی هورمون رشد محسوب میشود. در این روش، جراح هیپوفیز تلاش میکند تومور را تا حد امکان و با حفظ بافت سالم هیپوفیز خارج کند. اگر تومور بهطور کامل برداشته شود و سطح هورمون ها به محدوده طبیعی بازگردد، امکان کنترل طولانی مدت بیماری وجود دارد. البته همه بیماران شرایط یکسانی ندارند و در مواردی که تومور به ساختارهای حساس اطراف گسترش یافته باشد، ممکن است جراحی به تنهایی کافی نباشد و درمان دارویی یا سایر روشهای درمانی نیز ضرورت پیدا کنند.
چه بیمارانی کاندید مناسبی برای جراحی آکرومگالی هستند ؟
جراحی در بیشتر بیماران مبتلا به آکرومگالی که علت بیماری آن ها تومور ترشحکننده هورمون رشد در غده هیپوفیز است، بهعنوان نخستین روش درمانی در نظر گرفته میشود. با این حال، تصمیم به جراحی تنها بر اساس تشخیص آکرومگالی گرفته نمیشود و عواملی مانند اندازه تومور، محل قرارگیری آن، میزان گسترش به بافتهای اطراف و وضعیت عمومی بیمار در انتخاب روش درمان نقش دارند. بیمارانی که تومور آنها کوچک و محدود به غده هیپوفیز است، معمولاً شانس بیشتری برای برداشت کامل تومور و طبیعی شدن سطح هورمون رشد پس از جراحی دارند.
در بیمارانی که تومور هیپوفیز بزرگ شده و به ساختارهای مجاور، بهویژه مسیرهای بینایی، فشار وارد میکند، جراحی علاوه بر کنترل ترشح هورمون رشد، با هدف کاهش فشار بر این ساختارها انجام میشود. حتی در برخی موارد که برداشتن کامل تومور امکانپذیر نیست، خارج کردن بخشی از آن میتواند به کنترل بهتر بیماری و افزایش اثربخشی درمان های دارویی بعدی کمک کند. البته اگر تومور به نواحی حساسی مانند سینوس کاورنوس گسترش یافته باشد، احتمال درمان کامل با جراحی کاهش پیدا میکند و ممکن است روش های درمانی دیگری در اولویت قرار گیرند.
وضعیت سلامت عمومی بیمار نیز اهمیت زیادی دارد. آکرومگالی ممکن است با بیماریهای قلبی، فشار خون بالا، دیابت و اختلالات تنفسی هنگام خواب همراه باشد که برخی از آنها خطر بیهوشی و جراحی را افزایش میدهند. در چنین شرایطی ممکن است لازم باشد بیمار پیش از عمل تحت درمان و بررسیهای تکمیلی قرار گیرد. انتخاب بهترین روش درمان آکرومگالی باید با همکاری جراح مغز و اعصاب باتجربه در جراحی هیپوفیز و متخصص غدد انجام شود تا ضمن دستیابی به بیشترین کنترل هورمونی، خطر عوارض درمان نیز به حداقل برسد.
آیا آکرومگالی بدون جراحی هم درمان میشود ؟
اگرچه جراحی هیپوفیز در بیشتر بیماران مبتلا به آکرومگالی نخستین گزینه درمان است، اما همیشه تنها راه کنترل بیماری نیست. در شرایطی که تومور به بخش های حساس اطراف هیپوفیز گسترش یافته، احتمال برداشت کامل آن پایین است یا وضعیت عمومی بیمار اجازه جراحی نمیدهد، میتوان از درمان دارویی برای کنترل ترشح هورمون رشد و کاهش عوارض بیماری استفاده کرد. همچنین برخی بیماران پس از جراحی به دلیل باقی ماندن بخشی از تومور یا بالا بودن سطح هورمون ها به درمان تکمیلی نیاز پیدا میکنند. نکته مهم این است که کنترل آکرومگالی با دارو لزوماً به معنای از بین رفتن تومور یا درمان قطعی بیماری نیست و بسیاری از بیماران برای حفظ سطح طبیعی هورمونها به درمان طولانیمدت نیاز دارند.
داروهایی مانند اکتروتاید و لانرئوتاید با مهار ترشح هورمون رشد میتوانند سطح IGF-1 را کاهش دهند و در برخی بیماران باعث کوچک تر شدن تومور شوند. داروی پگویزومانت نیز با مسدود کردن اثر هورمون رشد در بافتهای بدن، به کنترل بیماری کمک میکند، اما مستقیماً باعث کوچک شدن تومور نمیشود. در موارد خاص، به ویژه زمانی که افزایش هورمونها خفیفتر است، ممکن است از کابرگولین استفاده شود. انتخاب دارو به میزان فعالیت هورمونی بیماری، اندازه تومور، وضعیت قند خون و پاسخ بیمار به درمان بستگی دارد و لازم است اثربخشی آن با آزمایشهای دورهای و تصویربرداری بررسی شود.
پرتودرمانی نیز یکی دیگر از روشهای کنترل آکرومگالی است که معمولاً برای بیمارانی در نظر گرفته میشود که پس از جراحی یا درمان دارویی همچنان بیماری فعال دارند. اثر پرتودرمانی بر کاهش سطح هورمونها ممکن است طی چند سال ظاهر شود و به همین دلیل معمولاً جایگزین اولیه جراحی نیست. در نهایت، اگر تومور هیپوفیز قابل برداشت باشد و بیمار شرایط مناسبی برای عمل داشته باشد، جراحی میتواند امکان کنترل بیماری بدون نیاز به مصرف طولانی مدت دارو را فراهم کند. با این حال، بهترین درمان آکرومگالی برای همه بیماران یکسان نیست و گاهی ترکیب جراحی، دارودرمانی و پیگیری منظم، نتیجه مطلوبتری به همراه خواهد داشت.
جراحی آکرومگالی چگونه انجام میشود؟
جراحی آکرومگالی با هدف برداشتن تومور ترشحکننده هورمون رشد از غده هیپوفیز و کنترل فعالیت غیرطبیعی هورمونی انجام میشود. امروزه در بیشتر بیماران، این عمل با روش آندوسکوپیک و از طریق مسیر طبیعی بینی صورت میگیرد و نیازی به باز کردن جمجمه نیست. در این روش، بیمار تحت بیهوشی عمومی قرار میگیرد و جراح با استفاده از یک دوربین باریک و ابزارهای مخصوص، از طریق حفره بینی و سینوس اسفنوئید به غده هیپوفیز که در عمق قاعده جمجمه قرار دارد، دسترسی پیدا میکند. پس از ایجاد مسیر مناسب در استخوان قاعده جمجمه، تومور به آرامی و با دقت از بافتهای اطراف جدا و تا حد امکان برداشته میشود. مهم ترین هدف جراح، خارج کردن حداکثری تومور و در عین حال حفظ عملکرد طبیعی غده هیپوفیز، اعصاب بینایی و عروق خونی مجاور است. یکی از مزایای جراحی آندوسکوپیک آکرومگالی، دسترسی مستقیم به تومور بدون عبور از بافت مغز و بدون ایجاد برش قابل مشاهده روی صورت یا سر است. با این حال، در موارد نادری که تومور گسترش پیچیدهای به نواحی اطراف داشته باشد، ممکن است استفاده از روش های جراحی دیگر ضرورت پیدا کند. مدت زمان جراحی نیز به اندازه تومور، موقعیت آن و میزان گسترش به ساختارهای اطراف بستگی دارد و در موارد ساده تر ممکن است حدود یک تا دو ساعت طول بکشد، در حالی که جراحی تومورهای بزرگ و پیچیده معمولاً زمان بیشتری نیاز دارد. پس از پایان عمل، بیمار تحت مراقبت قرار میگیرد تا وضعیت عصبی، میزان دفع ادرار، تعادل آب و سدیم بدن و عملکرد هورمونی هیپوفیز بررسی شود. اگرچه جراحی آندوسکوپیک در بسیاری از بیماران امکان برداشت کامل تومور و طبیعی شدن سطح هورمون رشد را فراهم میکند، نتیجه نهایی به عواملی مانند اندازه تومور، میزان تهاجم آن به بافت های اطراف و تجربه تیم جراحی بستگی دارد.
قبل از جراحی آکرومگالی چه آزمایش ها و بررسی هایی لازم است؟
پیش از جراحی آکرومگالی، بررسی دقیق وضعیت هورمونی بیمار، ویژگیهای تومور هیپوفیز و شرایط عمومی بدن اهمیت زیادی دارد. یکی از مهمترین آزمایشها، اندازهگیری سطح IGF-1 در خون است که به تشخیص بیماری و ارزیابی میزان فعالیت هورمون رشد کمک میکند. در برخی بیماران، بهویژه زمانی که نتایج آزمایشها قطعی نیست، آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) نیز انجام میشود تا مشخص شود ترشح هورمون رشد پس از مصرف گلوکز بهطور طبیعی کاهش پیدا میکند یا خیر. علاوه بر این، عملکرد سایر هورمونهای هیپوفیز از جمله هورمونهای تیروئید، کورتیزول، پرولاکتین و هورمونهای جنسی بررسی میشود؛ زیرا تومور ممکن است بر عملکرد طبیعی غده هیپوفیز نیز تأثیر گذاشته باشد. MRI تخصصی هیپوفیز با تزریق ماده حاجب یکی دیگر از بررسیهای ضروری است که اندازه دقیق تومور، محل قرارگیری آن و میزان گسترش به ساختارهای مجاور مانند سینوس کاورنوس و اعصاب بینایی را مشخص میکند. اگر تومور در نزدیکی مسیرهای بینایی قرار داشته باشد، ممکن است انجام آزمایش میدان بینایی نیز ضرورت پیدا کند. از طرف دیگر، آکرومگالی میتواند با مشکلاتی مانند فشار خون بالا، دیابت، بیماریهای قلبی و آپنه انسدادی خواب همراه باشد؛ بنابراین پیش از عمل، وضعیت قلبی، تنفسی و متابولیک بیمار نیز ارزیابی میشود. بزرگ شدن زبان و تغییرات بافتهای نرم حلق در برخی مبتلایان ممکن است لولهگذاری هنگام بیهوشی را دشوارتر کند و به همین دلیل، بررسی راه هوایی توسط متخصص بیهوشی اهمیت ویژهای دارد. در صورت وجود بیماریهای همراه، ممکن است لازم باشد قند خون، فشار خون یا مشکلات تنفسی پیش از جراحی کنترل شوند. مجموعه این بررسیها به تیم درمان کمک میکند تا مناسبترین برنامه جراحی و بیهوشی را برای هر بیمار انتخاب کرده و احتمال بروز عوارض را کاهش دهد.
میزان موفقیت جراحی آکرومگالی چقدر است؟
میزان موفقیت جراحی آکرومگالی به عوامل مختلفی از جمله اندازه تومور هیپوفیز، میزان گسترش آن به بافتهای اطراف، سطح هورمون رشد پیش از عمل و تجربه جراح بستگی دارد. بهطور کلی، بیمارانی که تومور کوچکتر و محدود به غده هیپوفیز دارند، شانس بیشتری برای درمان کامل بیماری خواهند داشت. در یک مطالعه روی ۴۰۱ بیمار مبتلا به آکرومگالی، حدود ۸۱ درصد بیماران دارای تومورهای کوچکتر از یک سانتیمتر (میکروآدنوم) و ۶۳ درصد بیماران دارای تومورهای بزرگتر (ماکروآدنوم) پس از جراحی به بهبود هورمونی یا همان Remission رسیدند. البته این آمار مربوط به یک مطالعه مشخص است و نمیتوان آن را به همه بیماران تعمیم داد. یکی از مهمترین عواملی که احتمال موفقیت جراحی را کاهش میدهد، گسترش تومور به سینوس کاورنوس است؛ ناحیهای حساس در کنار هیپوفیز که عروق مهم و اعصاب کنترلکننده حرکات چشم از آن عبور میکنند. در چنین شرایطی ممکن است جراح برای جلوگیری از آسیب به این ساختارها، بخشی از تومور را باقی بگذارد و کنترل بیماری با درمان دارویی ادامه پیدا کند. نکته مهم این است که موفقیت جراحی آکرومگالی تنها با برداشتن تومور در MRI مشخص نمیشود، بلکه طبیعی شدن سطح هورمون IGF-1 و کنترل ترشح هورمون رشد معیارهای اصلی ارزیابی نتیجه درمان هستند. این آزمایشها معمولاً حدود سه ماه پس از جراحی انجام میشوند تا فرصت کافی برای تثبیت وضعیت هورمونی بدن وجود داشته باشد. حتی در بیمارانی که جراحی موفقی داشتهاند، پیگیری منظم و طولانیمدت ضروری است؛ زیرا احتمال باقی ماندن فعالیت هورمونی یا عود بیماری، هرچند در برخی بیماران کم باشد، بهطور کامل از بین نمیرود.
آیا تغییرات چهره، دست و پا پس از جراحی آکرومگالی برطرف میشوند؟
یکی از مهمترین نگرانیهای بیماران مبتلا به آکرومگالی این است که آیا پس از جراحی هیپوفیز، چهره و ظاهر بدن آنها به حالت طبیعی بازمیگردد یا خیر. پاسخ به این سؤال به مدت زمان ابتلا به بیماری، شدت تغییرات ایجادشده و میزان کنترل هورمون رشد پس از درمان بستگی دارد. در آکرومگالی، افزایش طولانیمدت هورمون رشد باعث ضخیم شدن بافتهای نرم و بزرگ شدن برخی استخوانها میشود. پس از جراحی موفق و طبیعی شدن سطح هورمونهای GH و IGF-1، بخشی از تغییرات بافت نرم بهتدریج کاهش پیدا میکند. برای مثال، پفکردگی صورت، ضخامت لبها، بزرگی نسبی بینی و تورم دستها و پاها ممکن است طی چند ماه تا چند سال بهبود یابد. حتی برخی بیماران متوجه میشوند انگشترهایی که پیش از درمان برایشان تنگ شده بود، دوباره راحتتر در انگشت قرار میگیرد. با این حال، تغییرات استخوانی ایجادشده در اثر آکرومگالی معمولاً با جراحی هیپوفیز به حالت قبل بازنمیگردند. برجسته شدن استخوان فک پایین، تغییر شکل استخوانهای صورت و فاصله گرفتن دندانها از جمله تغییراتی هستند که ممکن است پس از کنترل کامل بیماری نیز باقی بمانند. در یک مطالعه که تغییرات چهره بیماران را تا دو سال پس از جراحی بررسی کرده است، بهبود قابلتوجهی در بافتهای نرم صورت، بهویژه ناحیه بینی و لبها، مشاهده شد. البته شدت این تغییرات در همه بیماران یکسان نیست و افرادی که بیماری آنها زودتر تشخیص داده شده است، معمولاً فرصت بیشتری برای جلوگیری از تغییرات ساختاری دائمی دارند. باید توجه داشت که هدف اصلی جراحی آکرومگالی، کنترل ترشح بیش از حد هورمون رشد و پیشگیری از آسیب بیشتر به اندامهای بدن است، نه صرفاً اصلاح تغییرات ظاهری. با کنترل مناسب بیماری، علاوه بر بهبود تدریجی برخی ویژگیهای ظاهری، میتوان از پیشرفت بسیاری از عوارض مرتبط با آکرومگالی جلوگیری کرد و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشید.
کدام علائم آکرومگالی پس از جراحی بهبود پیدا میکنند و کدام تغییرات ممکن است باقی بمانند؟
پس از جراحی موفق آکرومگالی و کاهش سطح هورمون رشد، بسیاری از علائم بیماری بهتدریج بهبود پیدا میکنند، اما سرعت و میزان این بهبودی در همه بیماران یکسان نیست. تعریق بیش از حد، تورم بافتهای نرم، احساس خستگی و برخی سردردها از جمله علائمی هستند که ممکن است در هفتهها و ماههای نخست پس از درمان کاهش پیدا کنند. در بیمارانی که تومور هیپوفیز باعث فشار بر مسیرهای بینایی شده است، برداشتن تومور میتواند به بهبود اختلالات بینایی نیز کمک کند؛ البته میزان بازگشت بینایی به شدت و مدت زمان آسیب پیش از جراحی بستگی دارد. از طرف دیگر، کنترل ترشح هورمون رشد میتواند مقاومت به انسولین را کاهش دهد و باعث بهبود قند خون در برخی بیماران مبتلا به دیابت شود. فشار خون بالا، اختلالات تنفسی هنگام خواب و بعضی مشکلات قلبی نیز ممکن است پس از کنترل بیماری بهبود پیدا کنند، اما این عوارض همیشه بهطور کامل برطرف نمیشوند و گاهی به درمان مستقل نیاز دارند. یکی از مشکلاتی که ممکن است با وجود موفقیت جراحی همچنان ادامه داشته باشد، درد و محدودیت حرکتی مفاصل است. افزایش طولانیمدت هورمون رشد میتواند باعث تغییرات ساختاری در غضروفها و استخوانها شود و این آسیبها لزوماً با طبیعی شدن سطح هورمونها برگشتپذیر نیستند. همچنین احساس خستگی، کاهش توان جسمی یا اختلالات خواب ممکن است در برخی بیماران ادامه پیدا کند. نکته مهم این است که طبیعی شدن آزمایشهای هورمونی پس از جراحی، همیشه به معنای برطرف شدن تمام عوارض آکرومگالی نیست. به همین دلیل، پیگیری پس از عمل نباید تنها به آزمایش هورمون رشد و IGF-1 محدود شود و لازم است وضعیت قلب، قند خون، فشار خون، کیفیت خواب و سلامت مفاصل نیز بهصورت دورهای بررسی شود. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب آکرومگالی میتواند احتمال ایجاد آسیبهای دائمی را کاهش دهد و به بیمار کمک کند تا در کنار کنترل بیماری، کیفیت زندگی بهتری داشته باشد.
خطرات و عوارض احتمالی جراحی آکرومگالی چیست؟
جراحی آکرومگالی با روش آندوسکوپیک از راه بینی، در صورت انجام توسط تیم جراحی باتجربه، روشی نسبتاً ایمن و مؤثر برای درمان تومورهای ترشحکننده هورمون رشد محسوب میشود؛ با این حال، مانند هر عمل جراحی دیگری ممکن است با عوارضی همراه باشد. گرفتگی بینی، سردرد خفیف، احساس فشار در ناحیه صورت و ترشحات مختصر خونی از بینی از مشکلات نسبتاً شایع روزهای ابتدایی پس از عمل هستند که معمولاً به تدریج برطرف میشوند. یکی از عوارض مهم تر، نشت مایع مغزی نخاعی است که در صورت ایجاد یا باقی ماندن ارتباط میان فضای اطراف مغز و حفره بینی رخ میدهد و ممکن است بهصورت خروج مایع شفاف و آبکی از بینی ظاهر شود. این عارضه در برخی موارد به درمان تکمیلی یا ترمیم جراحی نیاز دارد. از دیگر عوارض احتمالی، اختلال موقت یا دائمی در عملکرد غده هیپوفیز است که میتواند باعث کاهش ترشح برخی هورمونهای ضروری بدن شود. همچنین ممکن است پس از جراحی، تولید یا آزادسازی هورمون ضدادراری مختل شود و بیمار دچار تشنگی شدید و دفع حجم زیادی ادرار شود؛ وضعیتی که به آن کمبود آرژینین وازوپرسین یا دیابت بیمزه مرکزی گفته میشود و در بسیاری از موارد موقتی است. کاهش سدیم خون نیز ممکن است چند روز پس از جراحی، حتی بعد از ترخیص از بیمارستان، اتفاق بیفتد و به همین دلیل بررسی وضعیت آب و الکترولیتهای بدن اهمیت دارد. عوارض جدیتری مانند خونریزی شدید، عفونت پردههای مغز، آسیب عروق مهم یا اختلال بینایی نیز امکانپذیر هستند، اما شیوع بسیار کمتری دارند. در بیماران مبتلا به آکرومگالی، به دلیل احتمال بزرگ شدن زبان، ضخیم شدن بافتهای حلق و وجود آپنه خواب، مدیریت راه هوایی هنگام بیهوشی نیز به توجه ویژه نیاز دارد. احتمال بروز عوارض جراحی آکرومگالی برای همه بیماران یکسان نیست و به اندازه و محل تومور، میزان گسترش آن، وضعیت سلامت عمومی بیمار و تجربه تیم جراحی بستگی دارد. بررسی دقیق پیش از عمل، انتخاب روش جراحی مناسب و مراقبتهای تخصصی پس از آن نقش مهمی در کاهش این خطرات دارند.