افسردگی چیست ؟

همه‌ی ما در زندگی لحظاتی از غم، خستگی یا بی‌حوصلگی را تجربه کرده‌ ایم؛ اما زمانی که این احساسات برای مدت طولانی باقی بمانند و بر کار، روابط یا خواب ما تأثیر بگذارند، ممکن است پای افسردگی (Depression) در میان باشد. افسردگی یک احساس موقتی یا ضعف شخصیتی نیست، بلکه یک اختلال واقعی در عملکرد مغز و تعادل شیمیایی بدن است که می‌تواند هر فردی را صرف‌نظر از سن، جنسیت یا موقعیت اجتماعی درگیر کند.

این بیماری با کاهش فعالیت مواد شیمیایی مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین در مغز ارتباط دارد و باعث بروز علائمی مانند احساس ناامیدی، بی‌انگیزگی، تغییر در اشتها و خواب، خستگی مداوم و از دست دادن علاقه به کارها یا افراد می‌شود. بسیاری از افراد افسرده حتی از بیماری خود آگاه نیستند و تصور می‌کنند دچار استرس یا خستگی ساده هستند.

نکته مهم این است که افسردگی قابل درمان است؛ به شرطی که به موقع تشخیص داده شود و فرد از کمک حرفه‌ای استفاده کند. درمان ترکیبی از روان‌ درمانی، دارو، تغییر سبک زندگی و حمایت خانوادگی معمولاً بهترین نتیجه را دارد.

در این مقاله از کلینیک مغز و اعصاب طبیب، به زبان ساده بررسی می‌کنیم که افسردگی دقیقاً چیست، چه علائمی دارد، چرا ایجاد می‌شود و چه روش‌هایی برای درمان آن وجود دارد تا هر کسی بتواند آگاهانه‌ تر با این اختلال برخورد کند و از مسیر درمان آگاهانه‌ تری بهره ببرد.

علائم افسردگی

افسردگی (Depression) فقط احساس غم یا ناراحتی نیست؛ بلکه مجموعه‌ ای از تغییرات ذهنی، احساسی، جسمی و رفتاری است که عملکرد روزمره فرد را مختل می‌کند. علائم آن ممکن است در هر فرد متفاوت باشد، اما به‌طور کلی در سه دسته اصلی قرار می‌گیرند: روانی، جسمی و رفتاری.

از نظر روانی، بیماران معمولاً دچار احساس غم عمیق، ناامیدی، بی‌ ارزشی یا گناه بی‌ دلیل می‌شوند. بسیاری از افراد افسرده انگیزه خود را برای انجام کارهای روزمره از دست می‌دهند، به چیزهایی که قبلاً لذت‌ بخش بوده‌ اند علاقه‌ ای نشان نمی‌دهند و تمرکز یا تصمیم‌گیری برایشان دشوار می‌شود. در برخی موارد، افکار خودآزاری یا تمایل به مرگ نیز ممکن است وجود داشته باشد که نیازمند مراجعه فوری به روانپزشک است.

از نظر جسمی، افسردگی می‌تواند خود را با تغییر در الگوی خواب (بی‌خوابی یا پرخوابی)، تغییر اشتها (پرخوری یا بی‌اشتهایی)، کاهش انرژی، احساس خستگی مزمن، سردرد یا دردهای پراکنده بدن نشان دهد. این علائم ممکن است به اشتباه به عنوان بیماری جسمی تلقی شوند، در حالی که منشأ آن‌ها در عملکرد مغز است.

از نظر رفتاری نیز فرد ممکن است گوشه‌گیر شود، از جمع فاصله بگیرد، عملکرد شغلی یا تحصیلی‌اش کاهش یابد و علاقه‌ای به ارتباط با دیگران نداشته باشد.

اگر این نشانه‌ ها بیش از دو هفته ماندگار باشند یا باعث اختلال در زندگی روزمره شوند، احتمال افسردگی وجود دارد. تشخیص دقیق و درمان زودهنگام می‌تواند از شدت بیماری و خطرات بعدی پیشگیری کند. در کلینیک مغز و اعصاب طبیب، ارزیابی علائم افسردگی توسط روانپزشک و روانشناس متخصص انجام می‌شود تا علت اصلی و بهترین مسیر درمان مشخص شود.

 

انواع حالات افسردگی

افسردگی را از لحاظ دوره‌های وقوع می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

دسته اول دپرشن (Depression) تک دوره‌ایست. به این معنا که بیمار برای اولین‌بار با یک دوره افسردگی را تجربه می‌کند.

دسته دوم دپرشن تکرارپذیر است. به این معنا که بیمار قبلاً حداقل دو دوره افسردگی را پشت سر گذاشته است.

دسته سوم اختلال دو قطبی است. به این معنا که بیمار دوره‌های مکرر افسردگی را تجربه می‌کند که همراه با رفتارهای دیگری چون سرخوشی، تحریک‌پذیری، پرحرفی، افزایش انرژی، افزایش اعتمادبه‌نفس، کم‌خوابی، رفتارهای تکانه‌ای و بی‌‌پروایانه همراه است.

علائم افسردگی در کودکان و نوجوانان ممکن است قدری متفاوت باشد. در کودکان، علائمی چون حساسیت و تحریک‌پذیری، نگرانی یا ناراحتی و غمگین بودن دیده می‌شود. کودک شما ممکن است در نقاط گوناگون بدن بدون هیچ علت و آسیبی احساس درد داشته باشد، کاهش وزن داشته و نسبت به سن خود وزن کمی داشته باشد. اجتناب از رفتن به مدرسه نیز می‌تواند یکی از نشانه‌های ابتلاء‌به این بیماری باشد.

درعلائم افسردگی در جوانان و  نوجوانان نیز علائم آن به‌صورت افکار منفی، حس بی‌ارزش بودن، غمگین بودن، تحریک‌پذیری شدید و عصبانیت شدید و زود رنجی حتی برای موارد ساده و پیش پا افتاده، عملکرد ضعیف در مدرسه و افت تحصیلی، گوشه‌گیری و گریز از اجتماع، عدم علاقه به فعالیت‌های روزمره، آسیب‌رساندن به خود، اقدام به خودکشی، خواب بیش از حد و مصرف الکل یا مواد مخدر دیده شود.

علل بروز افسردگی

افسردگی (Depression) نتیجه‌ی یک عامل واحد نیست؛ بلکه حاصل تأثیر هم‌ زمان عوامل بیولوژیکی، روانی و محیطی است. در واقع، ترکیب ژن‌ ها، ساختار شیمیایی مغز و تجربه‌ های زندگی فرد باعث بروز این اختلال می‌شود.
از نظر بیولوژیکی، یکی از مهم‌ ترین دلایل افسردگی کاهش سطح مواد شیمیایی مغز مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین است. این مواد در تنظیم خلق، انرژی و احساس لذت نقش حیاتی دارند. زمانی که تعادل آن‌ها برهم می‌خورد، فرد دچار بی‌حوصلگی، بی‌انگیزگی و غم مداوم می‌شود. علاوه بر آن، عوامل ژنتیکی نیز مؤثرند؛ افرادی که در خانواده‌ شان سابقه افسردگی وجود دارد، بیشتر در معرض ابتلا هستند.

از نظر روانی، تجربه‌  رویدادهای استرس‌ زا مانند طلاق، فقدان عزیزان، شکست عاطفی یا فشار کاری شدید می‌تواند زمینه‌ ساز شروع افسردگی شود. برخی افراد نیز به دلیل ویژگی‌ های شخصیتی مانند کمال‌گرایی یا احساس مسئولیت بیش از حد آسیب‌پذیری بیشتری دارند.
از سوی دیگر، عوامل محیطی و اجتماعی نیز نقش مهمی دارند. تنهایی طولانی، نبود حمایت خانوادگی، مشکلات مالی یا روابط ناسالم می‌توانند موجب تشدید علائم شوند. حتی بیماری‌ های جسمی مزمن مثل دیابت، اختلالات تیروئید، دردهای طولانی‌ مدت یا مصرف برخی داروها نیز ممکن است باعث بروز یا تشدید افسردگی گردند.

تحقیقات نشان داده‌اند که افسردگی در زنان به دلیل تغییرات هورمونی (مثلاً پس از زایمان یا در دوران یائسگی) بیشتر مشاهده می‌شود. در مردان نیز فشارهای شغلی و محدودیت در بیان احساسات نقش پررنگی دارد.

در مجموع، افسردگی یک مشکل چند وجهی است که بدون بررسی دقیق نمی‌توان علت اصلی آن را مشخص کرد. در کلینیک مغز و اعصاب طبیب، ارزیابی جامع روان‌پزشکی، بررسی فیزیولوژیک و مشاوره‌های روانشناسی به‌صورت ترکیبی انجام می‌شود تا ریشه‌های واقعی افسردگی شناسایی و درمانی هدفمند ارائه گردد.

انواع افسردگی

افسردگی (Depression) همیشه به یک شکل بروز نمی‌کند و شدت، مدت و نوع علائم آن می‌تواند در هر فرد متفاوت باشد. بر اساس معیارهای روان‌ پزشکی، افسردگی به چند نوع اصلی تقسیم می‌شود که شناخت آن‌ ها به انتخاب درمان مؤثر کمک زیادی می‌کند.

شایع‌ ترین نوع، افسردگی اساسی یا ماژور (Major Depressive Disorder) است که با احساس غم عمیق، بی‌انگیزگی، اختلال خواب و کاهش تمرکز همراه است و حداقل دو هفته یا بیشتر ادامه دارد. در این نوع، فرد عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهد و نیاز به درمان دارویی و روان‌درمانی دارد.
نوع دوم، افسردگی مزمن یا دیستایمیا (Dysthymia) است که علائم آن خفیف‌ تر اما طولانی‌ مدت‌ تر است و ممکن است سال‌ ها ادامه یابد. این نوع معمولاً باعث کاهش انرژی، بی‌علاقگی مزمن و احساس بی‌ارزشی می‌شود.

افسردگی فصلی (SAD) نوع دیگری است که معمولاً در ماه‌ های پاییز و زمستان به دلیل کاهش نور خورشید ایجاد می‌شود. در این حالت، فرد احساس خستگی، خواب زیاد و پرخوری پیدا می‌کند.
افسردگی پس از زایمان (Postpartum Depression) نیز در برخی زنان پس از تولد نوزاد رخ می‌دهد و با بی‌ خوابی، احساس گناه یا بی‌ میلی نسبت به مراقبت از نوزاد همراه است.
در مقابل، اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder) نوعی افسردگی است که با دوره‌ های شیدایی (افزایش انرژی و هیجان غیرطبیعی) همراه می‌شود و نیاز به درمان تخصصی دارد.

افسردگی می‌تواند در کودکان، نوجوانان و سالمندان نیز شکل متفاوتی داشته باشد. برای مثال در نوجوانان معمولاً با تحریک‌ پذیری، افت تحصیلی و انزوا همراه است، در حالی که در سالمندان با فراموشی یا درد های جسمی بدون علت مشخص بروز می‌کند.

تشخیص افسردگی

تشخیص دقیق افسردگی (Depression) به بررسی همه‌ جانبه‌ وضعیت ذهنی، احساسی و جسمی فرد نیاز دارد. بسیاری از بیماران در ابتدا تصور می‌کنند دچار خستگی یا استرس ساده هستند، در حالی که علائم پایدار بیش از دو هفته می‌تواند نشانه‌ی اختلال افسردگی باشد. اولین گام در تشخیص، گفت‌وگوی دقیق با روانپزشک یا روانشناس بالینی است تا الگوی علائم، شدت، مدت و تأثیر آن بر زندگی روزمره مشخص شود.

در ارزیابی بالینی، پزشک از آزمون‌های استاندارد مانند پرسشنامه افسردگی بک (Beck Depression Inventory) یا مقیاس همیلتون (HAM-D) برای سنجش شدت علائم استفاده می‌کند. این ابزارها کمک می‌کنند تا مشخص شود فرد در چه سطحی از افسردگی قرار دارد، خفیف، متوسط یا شدید.
همچنین در جلسه‌ی معاینه، پزشک به دنبال بررسی سایر عوامل تأثیرگذار مانند اختلالات اضطرابی، مشکلات تیروئید، کم‌خونی یا کمبود ویتامین D است، زیرا بسیاری از بیماری‌های جسمی می‌توانند علائمی مشابه افسردگی ایجاد کنند. در برخی موارد، انجام آزمایش خون برای این عوامل ضروری است.

از نظر روانشناختی، متخصص علاوه بر علائم خلقی (مثل غم، بی‌انگیزگی یا ناامیدی)، به تغییرات خواب، اشتها، تمرکز، رفتار اجتماعی و سطح انرژی نیز توجه می‌کند. اگر فرد افکار منفی درباره خود یا زندگی دارد، ارزیابی فوری اهمیت حیاتی دارد.

درمان افسردگی

درمان افسردگی به‌طور به‌هم تنیده‌ای با روش‌های روانشناسی و دارویی قابل درمان است. پس از مراجعه به روانپزشک و بیان مسئله، بهتر است پزشک با شرح حال‌گیری و انجام یک‌سری آزمایش احتمال ابتلاءبه بیماری‌های گوناگون را بررسی کند. این امکان وجود دارد که ابتلاءبه این بیماری ناشی از ابتلاءبه بیماری‌هایی چون کمبود ویتامین، اختلال کارکرد تیروئید، ام اس یا بیماری دیگری باشد. همچنین بررسی سابقه فرهنگی و خانوادگی، تکانه‌ها و رویدادهای بزرگ زندگی نیز می‌تواند در تشخیص و تجویز صحیح مؤثر باشد. در مواردی‌که علت ابتلاءبه افسردگی، بیماری‌های جسمی‌باشد، با درمان بیماری علائم بیماری روحی نیز برطرف خواهند شد.

در ابتدا لازم است تا درمان‌های روانشناختی برای بیمار تجویز شود تا فعال‌سازی رفتاری انجام شود. این درمان‌ها بسته به‌نوع و شدت اختلال متفاوت بوده و زمان آن متغیر است. در کنار درمان‌های روانشناختی ممکن است برخی داروهای ضدافسردگی برای کنترل هورمون‌های مؤثر در رفتار و خلق و خوی بیمار مانند مهارکننده‌های جذب سراتونین SSRI یا TCA تجویز شود. درصورت ابتلای بیمار به اختلال دو قطبی نیز داروهای ویژه‌ای تجویز خواهد شد. داروهای anti-depression عموماً برای تنظیم میزان و ترکیب مواد شیمیایی درون مغز تجویز می‌شوند. اصولاً داروهای آرام‌بخش برای درمان افسردگی تجویز نمی‌شود. به‌همین دلیل این داروها اعتیادآور نیستند. تأثیر این داروها در بازه‌ی زمانی چندروزه مشخص نمی‌شود و لازم است تا چند هفته‌ای مصرف شود. درصورتی که پس از چند هفته تأثیر مشخصی نداشت، ممکن است پزشک شما ممکن است داروها را تغییر یا دوز آن‌ها را افزایش دهد. مدت‌زمان مصرف داروها به شدت بیماری و علائم بستگی دارد اما ممکن است پس از بهبودی نیز برای مدتی ادامه داشته باشد.

پزشکان ترجیحاً برای درمان افسردگی خفیف یا موارد افسردگی در کودکان و نوجوانان در ابتدای امر به سراغ داروهای ضدافسردگی نمی‌روند و روند درمان را از طریق جلسات مشاوره خصوصی و گروه پیگیری می‌کنند تا به نتیجه مطلوب برسند.

روان درمانی اولین روش برای درمان افسردگی است. برای دپرشن خفیف معمولاً این روش به تنهایی پاسخگو خواهد بود. درمان شناختی رفتاری یا CBT روش متداولی برای درمان افسردگی است که در آن تراپیست سعی دارد به بیمار در حل کردن مشکلات فعلی کمک کند تا تفکرات منفی او از بین‌رفته و بتواند برای مشکلات و چالش‌هایی که در حال حاضر با آن‌ها درگیر است، راه‌حل مناسبی پیدا کند.

جلسات روان درمانی عموماً به‌صورت شخصی برگزار می‌شود؛ اما در شرایطی ممکن است پزشک لازم بداند تا جلساتی را با خانواده و همسر بیمار داشته باشد تا مسائلی که ریشه خانوادگی دارد حل شود. در برخی موارد نیز گروه درمانی انجام می‌شود. به این معنا که افرادی که از بیماری مشابهی رنج می‌برند در محلی دور هم جمع شده و تجربیات خود در برخورد با مشکلات را با هم به اشتراک می‌گذارند.

مدت زمان استمرار جلسات روان درمانی به شدت بیماری فرد بستگی دارد و ممکن است چند هفته زمان ببرد. عموماً در بسیاری از موارد بیمار به حدود 10 تا 15 جلسه درمانی نیاز دارد.

درمان‌های دیگری نیز برای درمان افسردگی وجود دارد که استفاده از آن‌ها بسیار متداول نیست. برای نمونه در مواردی که بیمار مبتلاء‌به افسردگی بسیار شدید است و روش‌های روان درمانی و دارویی نتیجه مطلوبی بر او نداشته، پزشک ممکن است روش درمان تشنج الکتریکی یا ECT را پیشنهاد کند. در این روش، بیمار توسط تیم پزشکی تحت بی‌هوشی قرار گرفته تا تحریک الکتریکی مختصری در مغز انجام شود. این کار در جلسات متعددی (حدودا 10 تا 12 جلسه) تکرار می‌شود. تحقیقات بسیاری این روش را در کاهش علائم شدید این بیماری مؤثر می‌داند.

افسردگی از جمله اختلال‌هایی است که به‌خوبی درمان می‌شوند. تقریباً همه‌ی مبتلایان پس از انجام درمان‌ها شاید کاهش علائم هستند و در حدود 80 تا 90 از مبتلایان کاملاً درمان می‌شوند. پس این باور که بیماری‌های روحی درمان ندارند باور اشتباهی است و افراد مبتلاءبه این بیماری باید سریعاً به یک پزشک مراجعه کنند و کمک گرفتن از او با حالات آزار دهنده‌ی این بیماری مقابله کنند و بتوانند به فعالیت‌های روزمره خود بپردازند و روابط اجتماعی و عاطفی خود را بازیابی کنند.

یکی از مهم‌ترین عوامل درمان این اختلال، کمک به خود است. خود بیمار و همت او در درمان بیماری بسیار مؤثر است. بهبود رژیم غذایی، اجتناب از مصرف الکل، ورزش منظم و خواب کافی می‌تواند به بیمار کمک کند تا احساس مثبت داشته باشد و روحیه خود را تقویت کند. فقط لازم است این را بدانید که افسردگی قطعاً یک بیماری است و راه درمان نیز برای آن وجود دارد. اکثر مبتلایان با مراجعه به پزشک، تشخیص صحیح و درمان مناسب به زندگی عادی خود باز می‌گردند. پس اگر علائم این بیماری را تجربه می‌کنید بهتر است این موضوع را با نزدیکان خود در میان گذاشته و به پزشک مراجعه کنید چون این بیماری همه را درگیر می‌کند. علاوه‌بر خود بیمار که روزهای طولانی را با نشانه‌ها و عوارض بیماری درگیر است و رنج می‌برند، اطرافیان بیمار نیز در چنین شرایطی آسیب می‌بینند و روزهای سختی را تجربه می‌کنند. پس لازم است افکار نادرست را کنار گذاشته و از متخصصین کمک بگیرید تا هرچه زودتر به زندگی طبیعی خود بازگردید. اطرافیان بیمار نیز در سرعت گرفتن روند بهبود مؤثرند. درصورتی که فردی از عزیزانتان با عوارض این بیماری دست و پنجه نرم می‌کند، ابتدا این موضوع را بپذیرید که افسردگی یک بیماری است که به‌سادگی قابل درمان است. سپس آن‌ها را در طی نمودن روند درمان همراهی نموده و بر اساس توصیه‌های پزشک برای بازیابی شرایط عادی به آن‌ها کمک کنید.

نقش سبک زندگی در کنترل افسردگی

سبک زندگی سالم می‌تواند یکی از مؤثر ترین ابزارها برای پیشگیری و کنترل افسردگی (Depression) باشد. تحقیقات علمی نشان داده‌اند که حتی تغییرات ساده در عادات روزانه می‌تواند تأثیر قابل‌ توجهی در بهبود خلق، کاهش اضطراب و افزایش انرژی ذهنی داشته باشد. هدف از اصلاح سبک زندگی، حمایت از درمان دارویی و روان‌ درمانی و ایجاد تعادل طبیعی در عملکرد مغز و بدن است.

ورزش منظم یکی از قوی‌ ترین ضدافسردگی‌ های طبیعی است. فعالیت‌ هایی مانند پیاده‌ روی، دوچرخه‌ سواری، یوگا یا شنا باعث افزایش ترشح اندورفین و سروتونین می‌شوند؛ دو ماده‌ای که به‌طور مستقیم با احساس شادی و آرامش در ارتباط‌اند. حتی ۳۰ دقیقه ورزش روزانه می‌تواند سطح انرژی و تمرکز را به‌طور چشمگیری بالا ببرد.

تغذیه سالم نیز نقش مهمی دارد. رژیم غذایی سرشار از سبزیجات تازه، میوه، ماهی‌های چرب، مغز ها و غلات کامل می‌تواند از التهاب عصبی و نوسانات خلقی جلوگیری کند. مصرف ویتامین D، اسیدهای چرب امگا-۳ و ویتامین‌های گروه B برای سلامت مغز ضروری است. در مقابل، مصرف زیاد قند، فست‌فود و نوشیدنی‌ های انرژی‌ زا ممکن است علائم افسردگی را تشدید کند.

خواب کافی یکی دیگر از پایه‌ های اصلی سلامت روان است. کم‌ خوابی باعث افزایش استرس و تحریک‌ پذیری می‌شود، در حالی که خواب منظم به مغز فرصت بازسازی می‌دهد. همچنین، مدیریت استرس از طریق تمرین‌های تنفسی، مدیتیشن و دوری از شبکه‌های اجتماعی در ساعات پایانی شب توصیه می‌شود.

چه زمانی باید به روانپزشک یا روانشناس مراجعه کرد؟

تشخیص به‌ موقع و شروع درمان در افسردگی نقش حیاتی دارد، اما بسیاری از افراد تا مدت‌ ها تصور می‌کنند «خودشان از پسش برمی‌آیند» یا اینکه این حالت فقط خستگی موقت است. واقعیت این است که اگر احساس غم، ناامیدی یا بی‌ انگیزگی بیش از دو هفته ادامه پیدا کند و در کار، تحصیل یا روابط فردی اختلال ایجاد کند، باید هرچه زودتر به روانپزشک یا روانشناس متخصص مراجعه شود.

نشانه‌ هایی که نیاز به مراجعه فوری دارند عبارت‌اند از: اختلال در خواب یا اشتها، از دست دادن علاقه به فعالیت‌ های روزمره، کاهش تمرکز، احساس گناه یا بی‌ ارزشی، تحریک‌ پذیری، گریه‌ های بی‌دلیل و کاهش انرژی مداوم. اگر فرد دچار افکار خودآزاری یا تمایل به پایان دادن زندگی شده باشد، مراجعه فوری و حتی بستری موقت ضرورت دارد.

در برخی موارد، افسردگی با مشکلات جسمی مانند سردرد، درد عضلانی، خستگی، مشکلات گوارشی یا تپش قلب خود را نشان می‌دهد. در این شرایط نیز بررسی توسط پزشک مغز و اعصاب یا روانپزشک می‌تواند به تشخیص سریع‌ تر کمک کند.

مراجعه به‌ موقع نه‌ تنها از پیشرفت بیماری جلوگیری می‌کند، بلکه درمان را ساده‌ تر و سریع‌ تر می‌سازد. هرچه مدت افسردگی طولانی‌ تر شود، بازسازی تعادل شیمیایی مغز سخت‌ تر خواهد بود.